शब्दबाट फैसला खोज्‍नुहोस्

निर्णय नं. ७६२२ - दुषित निर्णय बदर सार्वजनिक जग्गा दर्ता बदर ।

भाग: ४७ साल: २०६२ महिना: फागुन अंक: ११

निर्णय नं.७६२२           ने.का.प. २०६२      अङ्क ११

 

सर्वोच्च अदालत, संयुक्त इजलास

माननीय न्यायाधीश श्री शारदाप्रसाद पण्डित

माननीय न्यायाधीश श्री राजेन्द्रकुमार भण्डारी

संवत् २०६० सालको दे.पु.नं.९४२०

फैसला मितिः २०६२।११।२१।१

 

मुद्दाःदुषित निर्णय बदर सार्वजनिक जग्गा दर्ता बदर ।

 

पुनरावेदक/वादीः चितवन जि.जगतपुर गा.बि.स.वडा नं.७ बस्ने शेरबहादुर थिङ समेत

बिरुद्घ

प्रत्यर्थी / प्रतिवादीः चितवन जिल्ला जगतपुर गा.बि.स.वडा नं.७ बस्ने प्रमे दोर्जे लामा

§  मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४(१) ले सरकारी वा सार्वजनिक जग्गा व्यक्ति विशेषका नाउँमा दर्ता वा आवाद गर्न गराउन नभै दफा २४(३) मा कसैले यो दफा प्रारम्भ हुनु भन्दा अघि वा पछि कुनै सरकारी वा सार्वजनिक जग्गा व्यक्ति विशेषका नाउँमा दर्ता गरी आवाद गरेकोमा त्यस्तो दर्ता स्वतः बदर हुने ।

§  सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगलाई बिवादित प्रकृतीको जग्गा सुकुम्बासीलाई बितरण गर्न पाउने अधिकार प्रत्यायोजन भएको समेत नदेखिएको अवस्थामा सो आयोगले बितरण गर्न नपाउने किसिमको बिवादित सार्वजनिक जग्गालाई पनि अधिकार नै नपाएको अधिकार ग्रहण गरी बितरण गरेको मिलेको नदेखिने ।

(प्रकरण नं.१६)

पुनरावेदक वादी तर्फवाटः

प्रत्यर्थी प्रतिवादी तर्फवाटः

अवलम्वित नजीरः

 

फैसला

न्या.शारदाप्रसाद पण्डितः न्याय प्रशासन ऐन, २०४८ को दफा ९ अन्र्तगत यसै अदालतको क्षेत्राधिकार भित्र पर्न आएको प्रस्तुत मुद्दाको संक्षिप्त तथ्य र ठहर यसप्रकार छ :

२.    म फिरादी समेतका मानिसहरुले चितवन जिल्ला जगतपुर गा.बि.स.वडा नं.६ मा पर्नेपश्चिम मुल बाटो उत्तर मुल बाटो, पूर्व शिव मन्दिरको जग्गा र दक्षिण केरुङ्ग खोला समेत ४ किल्ला भित्रको अं.क्षेत्रफल ४० चार बिगाहा भन्दा बढी जग्गा आलमघाट चिहान डाँडामा लगेर लाशको दाह संस्कार सतगत गर्दै आएको छौं । राप्ती दुन जग्गा बिक्रि बितरण कमिशनले जग्गा दिई बस्ती बसाल्दाको समय ०१७।०१८ सालदेखि नै उक्त जग्गा मसानघाट चिहानघाट प्रयोग गरिदै आएको हो । उक्त जग्गा २०५२ सालमा नापनक्सा गर्दा चितवन जिल्ला जगतपुर गा.बि.स.वडा नं.६(ग) को नक्सामा पर्न गई कि.नं.२३७ कायम भई क्षेत्रफल ४१३ रहेको छ । सार्वजनिक मसानघाट चिहानघाट प्रयोग गर्दै आएको उक्त कि.नं.२३७ को जग्गालाई कित्ताकाट गरी हाल कायम रहेको कि.नं.२४० को  क्षेत्रफल ०१० हर्कबहादुर लोहो, कि.नं.२४६ को क्षेत्रफल ०० रत्नकुमार श्रेष्ठको, कि.नं.२४७ को क्षेत्रफल ०१० श्यामसुन्दर श्रेष्ठ र कि.नं.२४८ को क्षेत्रफल ०, डिलबहादुर र मोक्तान समेतका नाउँमा दर्ता गर्न गराउन बिपक्षी जगतपुर गा.बि.स.र श्री सिद्धार्थ निम्न माध्यमिक विद्यालयले सिफारिस गरेको र बिपक्षी सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोग, चितवनले मिति २०५५।५।१४ मा उक्त जग्गालाई दर्ता गर्ने निर्णय गरी जग्गाधनी दर्ता प्रमाण पुर्जा  दिई सकेको कुरा उक्त आयोगबाट मिति २०५५।७।२६ मा निर्णयको नक्कल लिंदा थाहा हुन आई सार्वजनिक हित प्रतिकूल भएकाले मुलुकी ऐन अ.बं.१० नं.वमोजिम अदालतको अनुमति लिई प्रस्तुत फिराद गर्न आएको छु । सो जग्गा दर्ता गर्ने गरेको मिति २०५५।५।१४ को सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोग चितवनको निर्णय, सो आधारमा भएको उक्त दर्ता दुषित एवं गैरकानूनी भएकोले उक्त जग्गाहरुको हदसम्मको उक्त निर्णय र उपरोक्त उल्लिखित जग्गाको दर्ता बदर गरिपाऊँ भन्ने व्यहोराको फिराद दावी ।

३.    मिति २०५३ साल भाद्र १५ गतेको चितवन जिल्ला जगतपुर गा.बि.स.वडा नं.६ को वडा सभाबाट ऐ.वडा नं.६ आदमघाटको पूर्व तर्फको ०१५ जग्गाको बिक्रि गरी आएको रुपैया ऐ. वडा नं.७ मा संचालित निम्न माध्यमिक विद्यालयको संचालनमा खर्च गर्ने, अन्य जग्गा वडाको नाउँमा राख्ने निर्णय भएको छ । मिति २०५५।५।९ मा चितवन जिल्ला जगतपुर गा.बि.स.का अध्यक्ष श्री खगेश्वर शर्मा पौडेलको अध्यक्षतामा बसेको सर्वदलीय बैठकले पनि बिपक्षीले दावी लिएको जग्गा हामी प्रतिवादीहरुको नाउँमा दर्ता गरी जग्गा धनि दर्ता प्रमाण पुर्जा उपलव्ध गराई दिने भनी निर्णय भएको छ । सोही वमोजिम जगतपुर केरुङ गा.बि.स.को कार्यालयले मिति २०५५।५।५ मा र सिद्धार्थ निम्न मा.बि.जगतपुरले मिति २०५४।१०।२८ मा उक्त जग्गा हाम्रो नाउँमा दर्ता गरी दिन सिफारिस समेत गरी दिएको छ । सोही आधारमा प्रचलित नियम कानून वमोजिम आयोगले उक्त जग्गाहरु हामी प्रतिवादीहरुका नाउँमा दर्ता गरी जग्गाधनी दता प्रमाणपुर्जा दिने भनि मिति २०५५।५।१४ मा निर्णय गरे वमोजिम मिति २०५५।६।१ मा पुर्जा समेत प्राप्त गरी सकेका छं । हामीले दर्ता गरेको जग्गा सरकारी प्रति ऐलानी जग्गा हो । मसानघाटको सार्वजनिक जग्गा होइन । उक्त कि.नं.२३७ को जग्गा सार्वजनिक मसानघाट कायम गरिपाऊँ भन्ने बिपक्षीको दावी पनि छैन । मसानघाट भनि फिल्ड बुक समेतमा उल्लेख गरिएको छैन । सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोग चितवनको मिति २०५५।५।१४ को निर्णय र सो को आधारमा हाम्रो नाउँमा दर्ता भएको जग्गामा हाम्रो नै हक कायम गरिपाऊँ । प्र.शेरबहादुर थिङले कि.नं.२४४ को क्षेत्रफल ००० जग्गा पुर्जा प्राप्त गर्नु अगावै घरसारमा महेन्द्रकुमार श्रेष्ठलाई छोडपत्र गरी दिइसकेको हुँदा निजकै नाउँमा पुर्जा प्राप्त गरी सकेका छन । झुठ्ठा दावीबाट फुर्सद दिलाई पाउँ भन्ने व्यहोराको प्र.रत्नकुमार श्रेष्ठ समेत जना ९ को संयुक्त प्रतिउत्तर जिकिर ।

४.    बिपक्षीको फिराद तथ्य बास्तविकता, कानूनी व्यवस्था बाहिर हकदैया नपुग्ने अवस्थामा गरेको क्षेत्राधिकार बाहिर गै फिराद गरेको, तथ्य ढांटी अदालतलाई समेत गुमराहमा पार्न खोजेको र भोग चलन गरेको आधारमा गा.बि.स.ले भोग गर्ने सम्बन्धित व्यक्तिहरुलाई सिफारिस गरी दिएकोमा बिपक्षीले झुठ्ठा उजुर गरेकोले झुठ्ठा उजुर खारेज गरी जो जसका नाउँमा जग्गा गएको छ कायमै राखिपाउँ भन्ने समेत व्यहोराको जगतपुर केरुङ गा.बि.स.को तर्फबाट अधिकारप्राप्त उपाध्यक्ष श्रीमान थिङको प्रतिउत्तर पत्र ।

५.    बिपक्षीको फिराद पत्र क्षेत्राधिकार वाहिर गै गरेको सार्वजनिक मसानघाटको जग्गा हो भनि कुनै प्रमाण प्रस्तुत गर्न नसकेको कानूनको रीतपुर्‍याई दर्ता भएको जग्गाको दर्ता बदर गराउनका लागि नालिस गर्न बिपक्षीलाई हकदैया नै नभएको हुँदा बिपक्षीको फिराद खारेज गरी झुठ्ठा दावाबाट फुर्सद पाउँ भन्ने समेत व्यहोराको सिद्धार्थ नि.मा.बि.को तर्फबाट अधिकारप्राप्त पदमपानी पौडेलको प्रतिउत्तर पत्र ।

६.    प्रतिवादी सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोग चितवन भरतपुरका नाउँमा मिति २०५५।९।२२ मा तामेल भएको इतलायनामाको म्यादमा प्रतिउत्तर नफिराई शुरु म्यादै गुजारी बसेको देखिएको ।

७.    यस अदालतका आदेशानुसार वादीका साक्षी भगवतीकुमारी लामा, काली माया तामाङ, भिमबहादुर थिङ, जुनमाया थिङ, अर्जुन भुजेल, आशबहादुर लामा, सुकबहादुर थोकर, कृष्णबहादुर पेल, हर्कबहादुर लुम्बा र प्र.रत्नकुमार श्रेष्ठ समेतका साक्षी रामप्रसाद तिमल्सेना, चेतबहादुर स्याङतान, लालबहादुर सुनार, श्यामबहादुर घिसिङले शुरु जिल्ला अदालतमा उपस्थिती भई गरेको मिसिल संलग्न बकपत्र ।

८.    शुरु जिल्ला अदालतका आदेशानुसार मिति २०५७।७।२१ मा डोरबाट भई आएको नापनक्सा तथा सर्जमिन मुचुल्का मिसिल संलग्न भएको ।

९.    ने.का.प.२०५३ नि.नं. ६१।४६ मा प्रतिपादित सिद्धान्तअनुसार अ.बं.२९ को देहाय ८ मा सरकारी कार्यालय उपरको नालेस जिल्ला अदालतमा दिने व्यवस्था नहुँदा लाग्नै नसक्ने मुद्दा दायर भएको देखिंदा अ.बं.१८० नं.वमोजिम खारेज हुने भन्ने मिति २०५८।८।६ को चितवन जिल्ला अदालतको फैसला ।

१०.    जग्गासम्बन्धी हक बेहक, दर्ता, निर्णय बदर सम्बन्धी बिषयहरु जिल्ला अदालत कै क्षेत्राधिकार भित्र पर्नेमा नापनक्सा प्रमाण बुझ्ने समेतका काम गरिसकेपछि अ.बं.२९ नं.को देहाय ८ लगाई खारेज गर्ने गरेको शुरु फैसला कानूनी त्रुटिपूर्ण हुँदा उल्टी हुनुपर्छ भन्ने समेत व्यहोराको पुनरावेदन अदालत, हेटौडामा परेको वादीको पुनरावेदन पत्र ।

११.    अ.बं.१० नं.को सार्वजनिक सरोकारको बिषयमा अनुमति लिई फिराद परेको र दर्ता बदर सम्बन्धमा जिल्ला अदालतको क्षेत्राधिकार भित्र पर्ने ऐलानी जग्गाको दर्ता बदरको दावी न भै व्यक्ति विशेषका नाउँमा भएको दर्ता बदरको माग भएको देखिंदा त्यस तर्फ विवचेना नै न भै भएको शुरु फैसला फरक पर्ने देखिंदा अ.वं.२०२ नं. बमोजिम छलफलमा प्रत्यर्थी झिकाउने भन्ने समेत व्यहोराको पुनरावेदन अदालत, हेटौडाको मिति २०५९।१।५ को आदेश ।

१२.   वादी दावीको जग्गा सार्वजनिक देखिएको र सार्वजनिक जग्गा व्यक्ति विशेषका नाउँमा दर्ता गर्न मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४ ले प्रतिबन्ध समेत लगाएको र प्रत्यर्थी प्रतिवादीहरुलाई जग्गा बितरण गर्ने सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगलाई पनि त्यस्तो जग्गा सुकुम्बासीलाई बितरण गर्न पाउने अधिकार प्रत्यायोजन गरेको नदेखिंदा फिराद दावी खारेज गर्ने गरेको शुरु चितवन जिल्ला अदालतको मिति २०५८।८।६ को फैसला मिलेको नहुँदा सो फैसला उल्टी हुने र वादी दावीको जग्गा प्रत्यर्थी प्रतिवादीहरुलाई बितरण गर्ने सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगको मिति २०५५।५।१४ गतेको र अन्य विभिन्न मितिका निर्णयहरु स्वतः अधिकारविहिन रहेकोले त्यस्तो अनधिकृत निर्णयहरुबाट प्रत्यर्थी प्रतिवादीहरुको नाममा दर्ता भएको सार्वजनिक कि.नं.२३७ मध्ये कित्ताकाट भै कायम कि.नं.२४०, २४१, २४२, २४३, २४४, २४५, २४६, २४७, २४८ को दर्ता बदर भै मसानघाटको सार्वजनिक जग्गा हुँदा वादी दावीवमोजिम सो जग्गा सार्वजनिक कायम हुने ठहर्छ भन्ने पुनरावेदन अदालत, हेटौडाको फैसला  ।

१३.   मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४ मा उल्लिखित परिभाषा भित्र पर्ने जग्गालाई सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोग चितवनले दर्ता गरेको होइन । कि.नं.२३७ को ज.बि.३१७१८ जग्गाको फिल्ड बुक नक्सा हेर्दा उक्त कि.नं.२३७ को जग्गा मसानघाट देखिदैन । वादी दावीको जग्गा सार्वजनिक देखिएको र सार्वजनिक जग्गा व्यक्ति बिशेषका नाउँमा दर्ता गर्न मालपोत ऐनले प्रतिबन्ध लगाएको भनी हामीहरुलाई हराइएको छ । उक्त बिवादित जग्गालाई श्री ५ को सरकारले राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी कमौत नगर्नु भनी बझ्याइएको वा राखेको जग्गा पनि होइन भने मसानघाट भनी तोकिएको लेखिएको पनि छैन । आयोगले तोकिएको क्षेत्र बाहिरको सार्वजनिक जग्गालाई आफ्नो कार्यक्षेत्र ग्रहण गरी बितरण गर्न सक्दछ । हामीहरुको नाउँमा आयोगले दर्ता गरेको जग्गा खाली चौर ऐलानी सार्वजनिक जग्गा हो । हाम्रो दर्ताले कोही कसैलाई कुनै कार्य गर्न रोक लगाएको छैन । यस्तोमा वादी दावी वमोजिमको सो जग्गा सार्वजनिक कायम हुने ठहर्छ भन्ने मिति २०५९।२।७ गतेको फैसला उल्टी गरी बिपक्षीको अधिकारक्षेत्रविहिन फिराद दावी खारेज गरिपाऊँ भन्ने समेत व्यहोराको प्रतिवादीहरुको पुनरावेदन जिकिर ।

१४.   नियमबमोजिम दैनिक मुद्दा पेशीसूचीमा समावेश भई निर्णयार्थ इजलास समक्ष पेश हुन आएको प्रस्तुत मुद्दाको पुनरावेदन सहितको सम्पूर्ण मिसिल अध्ययन गरियो । निर्णयतर्फ विचार गर्दा सार्वजनिक मसानघाटको जग्गा व्यक्तिको नाउँमा दर्ता गर्ने सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोग चितवनको निर्णय र सो निर्णयका आधारमा मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४ विपरीत प्रतिवादीहरुका नाउँमा भएको जग्गाको दर्ता बदर गरिपाऊँ भन्ने वादी दावी भएको देखिन्छ । यसको प्रतिवादमा जग्गा मसानघाट नभै ऐलानी पर्ति हुँदा प्रचलित कानूनवमोजिम प्राप्त गरेको जग्गाको दर्ता बदर हुनुपर्ने होइन भन्ने प्रतिउत्तर जिकिर भै बिवाद उत्पन्न भएको पाईन्छ । उपर्युक्त बिवाद भएको प्रस्तुत मुद्दामा चितवन जिल्ला अदालतबाट फिराददावी नै खारेज हुने फैसला भएउपर वादीको पुनरावेदन पर्दा पुनरावेदन अदालत, हेटौडाबाट चितवन जिल्ला अदालतको फैसला उल्टी हुने ठहरी वादी दावीवमोजिम बिवादित जग्गा सार्वजनिक कायम हुने ठहर्‍याएको देखिन्छ । पुनरावेदन अदालत, हेटौडाको उक्त फैसला उपर प्रतिवादीको प्रस्तुत पुनरावेदन परेको देखिन्छ ।

१५.   उपर्युक्त बिवादको परिप्रेक्ष्यमा पुनरावेदन अदालत, हेटौडाको फैसला मिले वा नमिलेको के रहेछ र पुनरावेदक प्रतिवादीको पुनरावेदन जिकिर पुग्न सक्ने हो वा होइन भन्ने सम्बन्धमा निर्णय गर्नुपर्ने देखिन आयो ।

१६.    यस बिवादित तथ्यको परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा मिसिल संलग्न चितवन जिल्ला अदालतबाट भएको मिति २०५७।७।२१ को बिवादित जग्गाको नक्सा तथा सर्जमिन मुचुल्काबाट बिवादित जग्गा मसानघाट भएको कुरामा बिवाद देखिदैन । मिति २०५२।१।२४ को नेपाल राजपत्रमा प्रकासित भुमि सुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालयको सूचनामा आयोगको काम कर्तव्य र अधिकार शिर्षक अन्तरगत सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगले बितरण वा बिक्रि गर्न पाउने जग्गाको बिवरणको उल्लेख भएको पाईन्छ । सो बितरण वा बिक्रि गर्न पाउने जग्गाको बिवरणमा सार्वजनिक मसानघाट उल्लेख भएको पाइदैन । यसबाट बिवादित जग्गा सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगले बितरण गर्न पाउने प्रकृतिको देखिदैन । बिवादित जग्गा सार्वजनिक देखिएको र त्यस्तो जग्गाको सम्बन्धमा मालपोत ऐन, २०३४ को दफा २४(१) ले सरकारी वा सार्वजनिक जग्गा व्यक्ति विशेषका नाउँमा दर्ता वा आवाद गर्न गराउन हुदैन भनी र दफा २४(३) मा कसैले यो दफा प्रारम्भ हुनुभन्दा अघि वा पछि कुनै सरकारी वा सार्वजनिक जग्गा व्यक्ति विशेषका नाउँमा दर्ता गरी आवाद गरेकोमा त्यस्तो दर्ता स्वतः बदर हुनेछ । त्यस्तो जग्गाको व्यक्ति विशेषका नाउँमा रहेको दर्ता लगत समेत मालपोत कार्यालय वा श्री ५ को सरकारले तोकेको अधिकारीले कट्टा गर्ने छ भन्ने व्यवस्था गरेको पाईन्छ । पुनरावेदक प्रतिवादीहरुलाई जग्गा बितरण गर्ने सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगलाई बिवादित प्रकृतीको जग्गा सुकुम्बासीलाई बितरण गर्न पाउने अधिकार प्रत्यायोजन भएको समेत देखिदैन । यस्तो अवस्थामा सो आयोगले बितरण गर्न नपाउने किसिमको बिवादित सार्वजनिक जग्गालाई पनि अधिकार नै नपाएको अधिकार ग्रहण गरी प्रतिवादीहरुलाई बितरण गरेको मिलेको देखिएन ।

१७.   तसर्थ, माथि बिवेचित बुँदा प्रमाणका आधारमा वादी दावीको जग्गा यि पुनरावेदक प्रतिवादीहरुलाई बितरण गर्ने सुकुम्बासी समस्या सामाधान आयोगको मिति २०५५।५।१४ समेतका निर्णयहरु अधिकारबिहिन रहेकोले त्यस्तो अनधिकृत निर्णयबाट प्रतिवादीहरुको नाममा दर्ता भएको सार्वजनिक कि.नं.२३७ मध्ये कित्ताकाट भै कायम कि.नं.२४०, २४१, २४२, २४३, २४४, २४५, २४६, २४७, २४८ को दर्ता बदर भै मसानघाटको सार्वजनिक जग्गा हुँदा वादी दावी वमोजिम सो जग्गाहरु सार्वजनिक कायम हुने ठहर्‍याएको पुनरावेदन अदालत, हेटौडाको फैसला मिलेकै देखिंदा सदर हुने ठहर्छ । पुनरावेदक प्रतिवादीको पुनरावेदन जिकिर पुग्न सक्दैन । प्रस्तुत मुद्दाको दायरी लगत कट्टा गरी मिसिल नियमानुसार गरी वुझाई दिनु ।

 

उक्त रायमा सहमत छु ।         

 

न्या.राजेन्द्रकुमार भण्डारी   

 

 

इति सम्बत २०६२ साल फाल्गुण २१ गते रोज १ शुभमः–––––––

भर्खरै प्रकाशित नजिरहरू

धेरै हेरिएका नजिरहरु