शब्दबाट फैसला खोज्‍नुहोस्

निर्णय नं. ३७७९ - सरकारी श्रेस्ता कीर्ते

भाग: ३१ साल: २०४६ महिना: असार अंक:

निर्णय नं. ३७७९    ने.का.प. २०४६      अङ्क ३

 

संयुक्त इजलास

माननीय न्यायाधीश श्री गजेन्द्रकेशरी बास्तोला

माननीय न्यायाधीश श्री हिरण्येश्वरमान प्रधान

सम्वत् २०४४ सालको फौ.पु.नं. ४९७

फैसला भएको मिति : २०४६।३।२६।२ मा

पुनरावेदक/प्रतिवादी : राजविराज न.पं.वार्ड नं.४ बस्ने वर्ष ५२ को अमरसिंह ततिद मारवाडी

विरुद्ध

विपक्षी/वादी : राम किशोरको जाहेरीले श्री ५ को सरकार

मुद्दा : सरकारी श्रेस्ता कीर्ते

(१)    एउटै जग्गाको सम्बन्धमा भए पनि सो जग्गाको दावी बमोजिमको २ नं. रसिद खडा गर्नु छुट्टै वारदात भएको र सोही जग्गाको दावी बमोजिम सरकारी श्रेस्ता केरमेट गरी आफ्नो नाउँ लेख्नु लेखाउनु छुट्टै वारदातको कुरा भई मुद्दा गर्नु पर्ने कारण समेत छुट्टै देखिन आएकोले यस्तो अवस्थामा झगडाको जग्गामा स्वामित्व कायम गर्ने एउटै तात्पर्य भए पनि एउटै कार्यको लागि दोहरो कारवाही भन्न नमिलेकोले सो सम्बन्धी पुनरावेदकतर्फको जिरह मनासिब नदेखिने ।

(प्रकरण नं. २३)

(२)   घरायसमा जग्गा राजीनामा लिएकोबाट मौकैमा गराएको भनेकोमा सो राजीनामा पेश समेत हुन नआएकोबाट पुनरावेदकको जिकिर बमोजिम पुनरावेदकले शुद्ध रुपमा सो काम गराएको भन्ने भए देखिन आएन, जहाँसम्म अरुले सफाई पाएको पुनरावेदक एकले सो कीर्ते काम गरेको भन्न नमिल्ने भन्ने हकमा जिकिर बमोजिम नापीको कर्मचारीको संलग्नता नभई सो काम हुन नसक्ने तर सम्बन्धित कर्मचारीको वतन पत्ता नलागेबाट सम्म कर्मचारी उपर लिएको दावी खम्भीर नभए पनि वतन खुल्न आएका बखत कारवाही गरिने भन्ने शुरुबाट ठहर समेत भइरहेको देखिएको हुँदा जिकिर पनि मनासिब नदेखिएकोले इन्साफ क्षेत्रीय अदालतको मनासिब ठहर्ने ।

(प्रकरण नं. २४)

पुनरावेदक/प्रतिवादी तर्फबाट : विद्वान वरिष्ठ अधिवक्ता श्री कुन्ज   विहारीप्रसाद सिंह तथा विद्वान अधिवक्ता श्री दमन ढुंगाना

विपक्षी/वादी तर्फबाट : विद्वान सहन्यायाधिवक्ता श्री बलराम के.सी.

फैसला

न्या.हिरण्येश्वरमान प्रधान

१.     पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय अदालतको फैसला उपर पुनरावेदनको अनुमति पाई पेश हुन आएको प्रस्तुत मुद्दाको संक्षिप्त विवरण एवं निर्णय यस प्रकार छ ।

२.    जि. सप्तरी डाढा गा.पं. अन्तर्गत कि.नं. ११९ को ०१ कि.नं. १९ मा ०१९२ र कि.नं. ११७ मा ०१८९ जग्गाको धनी मैनावतीको अपुताली परी अपुताली खाने रामकिशोर र भगवानप्रसाद बीच झगडा भई सर्वोच्च अदालतबाट फैसला भई नामसारी गर्न मिसिल भू.प्र.का. सप्तरीमा प्राप्त भएको तर केही दिन पछि सो कार्यालयमा रहेको फिल्डबुक उतार प्रतिलिपि समेत गायब गरी बेपत्ता गरिएको र फिल्डबुक हराउनेमा ख.तेजप्रसाद निरौला र अमर सिंह मिली गरेको तेजप्रसादले ख. कोमल न्यौपानेलाई झुक्याई बुझाएको बुझिएकोले जाहेर गरेको छु भन्ने समेत सि.नं. १०१ को विशेष प्रहरीको जाहेरी ।

३.    मैनावतीको अपुताली परेको र अपुताली खाने म रामकिशोरको भगवानप्रसाद तिवारीसंग मुद्दा चली अपुताली मैले पाउने गरी सर्वोच्च अदालतबाट निर्णय भएको भन्ने रामकिशोरले जि.का. मा गरेको कागज ।

४.    विवादित जग्गा ८।१० वर्ष अगाडि श्यामावतीसंग खरिद गरेको हुँ । मैले फिल्डबुकको प्रतिलिपि गायब गरेको छैन । कि.नं. ११७ को सहिछाप महलको सहिछाप मैले गरेको हुँ भन्ने समेत अमरसिंह माडवारीको जि.का.मा गरेको कागज ।

५.    अमरसिंहलाई १ बिगहामा २।३ धुर कम जग्गा घरसारमा सुक्री बिक्री लेखी दिएको हुँ यस सम्बन्धमा छोरा भगवानप्रसादलाई थाहा छ भन्ने समेत श्यामावती तिवारीले गरेको कागज ।

६.    सर्वोच्च अदालतबाट मेरो एकलौटी हक हुने ठहरिएको जग्गा नामसारी दर्ता गरिपाउँ भनी भूमिसुधारमा निवेदन दिई कारवाही भई क्षेत्रीय किताब उतार मगाएको अमरसिंह, भगवानप्रसाद समेतले नचिनेका कर्मचारी मिलाई डाढा गा.पं. वार्ड नं. १ कि.नं. ११७ कि.नं. ११९ र ऐ. वार्ड नं. ३(क) किनं. ११७ को कैफियतमा झगडा जनिएको केरी अक्षर थपिएकोले कारवाही गरिपाउँ भन्ने समेत रामकिशोर तिवारीको जाहेरी दर्खास्त ।

७.    जि.स. डाढा गा.पं. वार्ड नं. १ कि.नं. ११७, कि.नं. ११९ वार्ड नं. ३(क) कि.नं. ११७ को कैफियत महलमा केरिएको देखियो, कसले केरे थाहा छैन । जग्गा नापी हुँदा दर्ता भइसकेकोमा हरियो र दर्ता नभएकोमा रातो पेन्सिलको टिक लागेको हुन्छ भन्ने समेत सरजमीन मुचुल्का ।

८.    कि.नं. ११७ को ०१८९ को रु. ३६,९००।र कि.नं. ११७ को ०१ कि.नं. ११९ को ०१९२ समेत १३ को रु. ४२,३००।मूल्य पर्छ भन्ने रामकिशोर तिवारीको कागज ।

९.    रामकिशोर तिवारी र भगवानप्रसाद अमरसिंह समेतको झै झगडा चलिरहेको देखिएकोले अर्काको हक मेटाउने उद्देश्यबाट यिनै अमरसिंह भगवानप्रसाद तिवारी समेतले नापी शाखाका अमीन भुपेन्द्र यादव र देवेन्द्रकर्ण कायस्त समेतलाई मिलाई सरकारी श्रेस्ता क्षेत्रीय किताबहरु केरमेट गरी सच्याई कीर्ते कागजका १ नं. को कसूर गरेको देखिन्छ । ऐ. ऐनको ९ नं. र १२ नं. बमोजिम कारवाही भई सजायँ हुन पेश भएको प्रहरी प्रतिवेदन ।

१०.    विशेष प्रहरी समक्ष परेको जाहेरीमा तेजप्रसाद निरौलाले आफू विदामा बस्ने भान पारी सोही कार्यालयको ख. कोमल न्यौपानेले सच्याएको भन्ने उल्लेख गरेको देखिँदा निजहरु समेत उपर प्रहरी प्रतिवेदन अनुसार सजायँको माग दावी भएको स.अ. तथा स.अ. को छुट्टै राय ।

११.    सरकारी कार्यालयमा रहेको फिल्डबुक मैले केरमेट गर्ने कुरै आउँदैन । डाढा गा.पं. वार्ड नं. ३ कि.नं. ११७ को जग्गा २०२६ या २०२७ सालमा श्यामावतीसंग घरसारमा लिखत गराई लिएको हुँ कर्मचारीले कीर्ते गरे गरेनन् मैले कीर्ते गरेको होइन भन्ने समेत प्र.अमरसिंहले अदालतमा गरेको बयान ।

१२.   डाढा गा.पं. को म फाँटवाला नभएको र फिल्डबुक नापी निरीक्षक जिम्मा रहने हुँदा मैले फिल्डबुक सच्याएको होइन भन्ने समेत प्र.भुपेन्द्रप्रसाद यादवले अदालतमा गरेको बयान ।

१३.   विवादित फिल्डबुक मैले र कर्मचारीले मिली कीर्ते गरी केरमेट गरेको होइन । उक्त जग्गा निर्विवाद रुपमा श्यामावतीको जग्गा हो भन्ने समेत प्र.भगवानप्रसाद तिवारीले अदालतमा गरेको बयान ।

१४.   प्र.श्यामावती तिवारनीले म्याद गुजारी बसेको प्र.देवेन्द्र, कोमल, तेजप्रसादको वतन खुली नआएको रहेछ ।

१५.   प्र.देवेन्द्रलाल कर्ण, तेजप्रसाद निरौला र कोमल न्यौपानेका सम्बन्धमा वादी पक्षबाट वतन खुलाउन नसकेकोले वतन पत्ता लगाई ल्याएका बखत कार्यवाही गर्ने अन्य प्र.हरुका हकमा दावी अनुरुप कीर्ते भएको देखिए पनि सो अपराधमा यी प्रतिवादीहरुको संलग्नता निर्विवाद रुपले प्रमाणित गराउन सकेको नदेखिँदा ठहर हुन नसकी प्रतिवादीहरुले सफाई पाउने ठहर्छ भन्ने समेत सप्तरी जिल्ला अदालतको २०४२।१।१० को फैसला ।

१६.    साविक मैनावती नाम दर्ताको निज मरी निर्विवाद रुपमा जाहेरवाला श्यामकिशोर तिवारीका नाउँमा हकाधिकार प्राप्त जग्गाहरु आफ्ना नाउँमा दर्ता गराउने दुष्प्रयासले प्रतिवादी कर्मचारीलाई हात लिई फिल्डबुक केरी प्रतिवादीहरुले आफ्नो नाम उल्लेख गरेको प्रष्ट देखिएकोमा प्रतिवादीहरुलाई सफाई दिएको शुरु जि.अ.को फैसला त्रुटिपूर्ण हुँदा बदर गरी प्रतिवादीहरुलाई प्रहरी प्रतिवेदन माग बमोजिम सजायँ गरिपाउँ भन्ने समेत वादी श्री ५ को सरकारतर्फबाट पू.क्षे.अ. स.व.का. धनकुटाको पुनरावेदन ।

१७.   यही विषयमा जाहेरवालाले फिल्डबुक कीर्ते भनी दुनियाँ वादी मुद्दा चलाएकोमा सो मुद्दा हाल क्षेत्रीय अदालतमा चलिरहेको छ । एकपटक एकै अभियोगमा मुद्दा चली सकेपछि पुनः सोही अभियोगमा सरकार वादी भई मुद्दा चलेको हुँदा अ.बं. ८९ नं. बमोजिम खारेज हुनु पर्नेमा सो नगरी स.जि.अ.ले फैसला गरेको त्रुटिपूर्ण भएकोले उल्लेखित मुद्दा खारेज गरिपाउँ भन्ने समेत अमरसिंह तातेड मारवाडीको पुनरावेदन ।

१८.   यसमा प्र.अमरसिंहका हकमा नापी क्षेत्रीय किताबबाटै सम्बन्धित कित्ता मध्ये जग्गावालाको महलमा आफैंले सहिछाप गरेको समेत भएबाट निजको सो कीर्ते गर्ने कृयामा प्रमुख हात रहेको स्पष्ट देखिन आयो । विवाद परी नापीमा जग्गाधनी खाली रहेको जग्गाको नापी क्षेत्रीय किताबमा नापीको कैफियत व्यहोरालाई काटी जग्गावालामा आफ्नो नाम राखी सच्याइएको कृयालाई सरकारी श्रेस्ता कीर्ते गरेको भन्न पर्ने हुँदा निजले श्री ५ को सरकारको दावी बमोजिम सरकारी श्रेस्ता कीर्ते गरेको ठहर्दछ । शुरु सप्तरी जिल्ला अदालतको इन्साफबाट उक्त प्रतिवादीलाई सफाई दिने ठहर्‍याएको हदसम्म केही उल्टी हुन्छ । अन्य प्रतिवादीका सम्बन्धमा श्री ५ को सरकारको र प्र.अमरसिंह तातेडको पुनरावेदन जिकिर पुग्न सक्तैन भन्ने समेत पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय अदालतको मिति २०४४।२।२३।३ को फैसला ।

१९.    लागेको अभियोग उपर अदालतमा मेरो पूर्ण इन्कारी भएको अवस्थामा शंकारहित तवरले कसूर प्रमाणित नभएरै कीर्तेमा सजायँ हुने फैसला गरिएको त्रुटिपूर्ण छ । प्रस्तुत मुद्दासंगै सम्बन्धित विषयमा रामकिशोर तिवारीले म निवेदक विरुद्ध दायर गरेको जालसाज मुद्दामा पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय अदालतबाट भएको फैसला अन्तिम रुपमा रहेको अवस्थामा सोही विषयमा यो अर्को मुद्दा चलाइनुबाट एउटै कसूरमा दुई पटक मुद्दा चलाएको र सजायँ गरिएको समेत स्पष्ट हुँदा प्रस्तुत मुद्दा खारेज नै हुनु पर्नेमा कसूरदार ठहर्‍याई सजायँ समेत गरेको पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय अदालतको फैसला त्रुटिपूर्ण हुँदा पुनरावेदनको अनुमति पाउँ भन्ने समेत प्रतिवादी अमरसिंहको पर्न आएको निवेदनपत्र ।

२०.   यसमा विवादित श्रेस्तामा उल्लेखित जग्गा निवेदकले श्यामावतीबाट खरिद गरेको जग्गामा फिल्डबुकमा खरीद गर्ने निवेदक अमरसिंहको नाउँ दर्ता हुनु त्यति अस्वाभाविक भन्न मिल्ने देखिँदैन । त्यस्तो आफ्नु दायित्व भएको जग्गा विषयमा आफ्नो नाम लेख्नु लेखाउनु पर्नेमा निवेदक १ जनाले मात्र कीर्ते गरेको ठहर्‍याई क्षेत्रीय अदालतले गरेको निर्णयमा मुलुकी ऐन कीर्ते कागजको १२ नं. को प्रत्यक्ष त्रुटि गरी गरेको देखिन आएकोले प्रस्तुत निवेदनमा पुनरावेदनको अनुमति दिइएको छ भन्ने समेत यस अदालत संयुक्त इजलासको मिति २०४४।८।७।२ को आदेश ।

२१.   नियम बमोजिम दैनिक पेशी सूचीमा चढी पेश भएको प्रस्तुत मुद्दामा पुनरावेदक प्रतिवादी तर्फबाट उपस्थित विद्वान वरिष्ठ अधिवक्ता श्री कुन्जविहारीप्रसाद सिंहले मेरो पक्ष एक्लैले कीर्ते गर्न नसक्ने र सो कुरामा अन्यको पनि हात रहेपछि अन्यलाई सफाई दिई मेरो पक्षलाई मात्र सजायँ गर्नेगरेको फैसला मिलेको छैन भनी तथा विद्वान अधिवक्ता दमन ढुंगानाले मेरो पक्षलाई यस विषयमा जालसाजमा कारवाही चलाई सजायँसमेत भईसकेकोमा प्रस्तुत मुद्दामा फेरि कारवाही गर्नु पर्ने एवं सजायँ हुनु पर्ने होइन भन्ने समेत एवं विपक्षीतर्फबाट उपस्थित विद्वान सहन्यायाधिवक्ता श्री बलराम के.सी.ले क्षेत्रीय अदालतले फैसलामा स्पष्ट रुपमा प्रतिवादीको कसूरलाई प्रमाणित गर्ने आधार खुलाएको हुँदा उक्त फैसला सदर नै हुनुपर्दछ भनी गर्नुभएको बहस समेत सुनियो ।

२२.   यसमा प्रस्तुत उजूरीबाट डाढा गा.पं. वार्ड नं. ३(क) को कि.नं. ११७ समेतको फिल्डबुकमा पहिले कैफियत जनिएको व्यहोरा केरमेट गरी कि.नं. ११७ मा पुनरावेदक अमरसिंहको नाम लेखी सरकारी श्रेस्ता कीर्ते गरेमा सजायँ गरिपाउँ भनी दावी लिई प्रहरी प्रतिवेदन पर्न आएकोमा शुरु जिल्ला अदालतले सबै प्रतिवादीहरुलाई सफाई दिए उपर श्री ५ को सरकारको र मुद्दा नै नचल्नेमा दावी बमोजिम फिल्डबुकमा सच्याइएको देखाई ठहर फैसला गरेकोमा चित्त बुझेन भन्ने समेत जिकिर लिई यिनै पुनरावेदकको पुनरावेदन परेकोमा क्षेत्रीय अदालतबाट अरु अभियुक्तहरुलाई सफाई दिई पुनरावेदकलाई सम्म सो कीर्ते गर्ने काममा मुख्य संलग्न रहेको भनी दावी बमोजिम कीर्ते गरेको ठहर्‍याएकोमा अरुले सफाई पाउने ठहर्‍याएतर्फ श्री ५ को सरकारको पुनरावेदन नपरी कीर्ते गरेको ठहर्‍याएमा अमरसिंहको सम्म पुनरावेदन परी आएकोबाट निजले दावी बमोजिम कीर्ते गरेको ठहर्‍याएको मिले नमिलेको के हो भन्ने मुख्य विचार गर्नु पर्ने हुन आएको छ ।

२३.   उक्त प्रश्नमा निर्णय दिन सर्वप्रथम जुन कि.नं. ११७ को जग्गाको सम्बन्धलाई लिएर प्रस्तुत मुद्दामा सरकारी श्रेस्ता फिल्डबुक सच्याए भनी दावी लिई कारवाही चलाइएको छ सोही जग्गा सम्बन्धमा २ नं. रसिद बनाई पुनरावेदकको नाममा जग्गा देखाइएको छ सोमा यस मुद्दामा जाहेरवालाको सो २ नं. रसिद जालसाज गरी बनाएकोमा सजायँ गरिपाउँ भन्ने प्रस्तुत मुद्दा पर्नु अगावै फिराद परी क्षेत्रीय अदालतबाट रु. ५०।जरिवाना समेत भइसकेकोले सोही जग्गाकै स्वामित्वको कुरालाई लिई सरकारी श्रेस्ता कीर्ते गरे भनी यिनै पुनरावेदक उपर चलाइएको यो कारवाही एउटै कसूरमा दोहरो कारवाही हुँदा संविधान विपरीत हुँदा खारेज हुनु पर्ने भन्ने जिरहको हकमा यी दुवै कारवाही एउटै कि.नं. ११७ को जग्गाको सम्बन्धमा भए पनि सो जग्गाको दावी बमोजिमको २ नं. रसिद खडा गर्नु छुट्टै वारदात भएको र सोही जग्गाको दावी बमोजिम सरकारी श्रेस्ता केरमेट गरी आफ्नो नाउँ लेख्नु लेखाउनु छुट्टै वारदातको कुरा भई मुद्दा गर्नु पर्ने कारण समेत छुट्टै देखिन आएकोले यस्तो अवस्थामा झगडाको जग्गामा स्वामित्व कायम गर्ने एउटै तात्पर्य भए पनि एउटै कार्यको लागि दोहरो कारवाही भन्न नमिलेकोले सो सम्बन्धी पुनरावेदकतर्फको जिरह मनासिब देखिन आएन ।

२४.   अब दावी बमोजिम अपराध गरे नगरेको के हो भन्ने तर्फ विचार गरेमा विवादको कि.नं. ११७ को जग्गा सम्बन्धी फिल्डबुक हेरिएमा सो जग्गा २०२८।१।२१ मा नापी भएको र कैफियत महलमा केही कुरा जनिएकोमा नबुझिने गरी काटिएको जग्गावालाको महलमा सोही महलका अरु मसी सित नमिल्ने मसीले अमरसिंह मारवाडी समेत भनी लेखी २०२८।१।३० भनी जनाई सोही महल संगैको सहिछाप महलमा अमरसिंह मारवाडी भनी हस्त सही गरी राखेको देखिएकोबाट नापी पछि २०२८।१।३ मा कैफियतको महलमा लेखिएको व्यहोरा नबुझ्ने गरी केही जग्गाधनी महलमा पुनरावेदकले आफ्नो नाम लेखाई आफैंले हस्ता सही गरेको भन्ने स्पष्ट देखिन आएको र पुनरावेदकले अदालतमा गरेको बयानमा पनि नापी टोलीमा गई सो काम आफूले गरेकोमा सावित भई कारणमा श्यामावतीबाट घरायसमा जग्गा राजीनामा लिएकोबाट मौकैमा गराएको भनेकोमा सो राजीनामा पेश समेत हुन नआएकोबाट पुनरावेदकको जिकिर बमोजिम पुनरावेदकले शुद्धरुपमा सो काम गराएको भन्ने भए देखिन आएन । जहाँसम्म अरुले सफाई पाएको पुनरावेदक एकले सो कीर्ते काम गरेको भन्न नमिल्ने भन्ने हकमा जिकिर बमोजिम नापीको कर्मचारीको संलग्नता नभई सो काम हुन नसक्ने तर सम्बन्धित कर्मचारीको वतन पत्ता नलागेबाट सम्म कर्मचारी उपर लिएको दावी खम्भीर नभए पनि वतन खुल्न आएका बखत कारवाही गरिने भन्ने शुरु जिल्ला अदालतबाट ठहर समेत भइरहेको देखिएको हुँदा जिकिर पनि मनासिब नदेखिएकोले इन्साफ क्षेत्रीय अदालतको मनासिब ठहर्छ । अरुमा तपसील बमोजिम गर्नु ।

तपसील

पुनरावेदक प्रतिवादी अमर सिंह तातेडको माथि इन्साफ खण्डमा लेखिए बमोजिम क्षेत्रीय अदालतको इन्साफ मनासिब ठहरेकाले क्षेत्रीयले गर्ने गरेको जरिवाना रु. ५०।र कैद वर्ष १ एकको अ.बं. २०३ नं. बमोजिम सयकडा ५% ले रु. २।५० थप जरिवाना र थप कैद १८ दिन ६ हुन्छ । लगत कसी असूल गर्न शुरु सप्तरी जिल्ला अदालतमा लगत दिन काठमाडौं जिल्ला अदालतमा लगत दिनु....१, प्रस्तुत मुद्दाको पुनरावेदन दायरी लगत कट्टा गरी नियमानुसार गरी मिसिल बुझाई दिनु....२

 

उक्त रायमा म सहमत छु ।

 

न्या.गजेन्द्रकेशरी बास्तोला

 

इति सम्वत् २०४६ साल आषाढ २६ गते रोज २ शुभम् ।

 

 

भर्खरै प्रकाशित नजिरहरू

धेरै हेरिएका नजिरहरु