शब्दबाट फैसला खोज्‍नुहोस्

निर्णय नं. २६१८ - उत्प्रेषणको आदेश जारी गरिपाउँ

भाग: २८ साल: २०४३ महिना: जेष्ठ अंक:

निर्णय नं. २६१८     ने.का.प. २०४३ अङ्क - २

फुलबेञ्च

सम्माननीय प्रधान न्यायाधीश श्री धनेन्द्रबहादुर सिंह

माननीय न्यायाधीश श्री सुरेन्द्रप्रसाद सिंह

माननीय न्यायाधीश श्री हरिहरलाल राजभण्डारी

सम्वत् २०४२ सालको रिट फुलबेञ्च नम्बर २७

आदेश भएको मिति : २०४३।२।२।६ मा

 

निवेदक  : ल.पु.जि.ल.पु.न.पं.वडा नं.१ कुपण्डोल बस्ने ताराप्रसाद पाण्डे

विरुद्ध

विपक्षी  : श्री ५ को सरकार मन्त्रिपरिषद्‌ सविचालयसमेत

 

विषय : उत्प्रेषणको आदेश जारी गरिपाउँ

 

(१)         ऐनले बाध्य गरे अनुसार सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने कुराको कारण नखुलाई खडा गरेको निर्णय पर्चाको आधारमा रिट निवेदकलाई भविष्यमा सरकारी नोकरीको निमित्त अयोग्य नठहरिने गरी नोकरीबाट हटाउने गरेको निर्णय समेत कानुनी त्रुटिपूर्ण देखिने ।

(प्रकरण नं. १३)

 

निवेदकतर्फबाट : विद्वान वरिष्ठ अधिवक्ता श्री कृष्णप्रसाद पन्त

प्रत्यर्थीतर्फबाट : विद्वान सहन्यायाधिवक्ता श्री बलिरामकुमार

 

आदेश

प्र.न्या.धनेन्द्रबहादुर सिंह : सर्वोच्च अदालत डिभिजनबेञ्च समक्ष पेश हुँदा माननीय न्यायाधीशहरू बीच मतैक्य हुन नसकी सर्वोच्च अदालत नियमावली, २०२१ को नियम ३३(क) बमोजिम यस बेञ्च समक्ष पेश हुन आएको प्रस्तुत रिट निवेदनको संक्षिप्त विवरण यसप्रकार छ :

२. म निवेदक मिति २०२७।११।५ मा ना.सु.पदमा स्थायी नियुक्ति भई पुनः मिति २०३२।३।२९ मा प्रशासन सेवाको राजपत्रांकित तृतीय श्रेणीको पदमा नियुक्ति पाई विभिन्न निकायमा कार्यरत हुँदै आएकोमा श्री ५ को सरकारले मलाई मिति २०४०।१२।२६ को निर्णयले नि.से.नि.को दफा ६.१(ख) लगाई पर्चा खडा गरी नि.से.नि. को नियम १०.१(५) बमोजिम भविष्यमा सरकारी नोकरीको निमित्त अयोग्य नठहरिने गरी सरकारी सेवाबाट हटाइएको छ, भन्ने सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको मिति २०४१।१।३ को पत्र मिति २०४१।१।५ मा मलाई प्राप्त भएकोमा चित्त नबुझी श्री ५ को सरकार समक्ष पुनरावेदन गरेकोमा पुनरावेदन अस्वीकार गर्ने श्री ५ को सरकारबाट मिति २०४१।३।५ मा निर्णय भएको भनी मलाई मिति २०४१।३।१२ मा सूचना प्राप्त भएकोले उक्त निर्णयहरूबाट मेरो मौलिक हकमा समेत आघात परेकोले सम्मानीत अदालतको शरणमा आएको छु । उल्लिखित निर्णयहरूको माग गर्दा पनि मलाई नक्कल प्राप्त भएन । मुलुकी ऐन कागज जाँचको १७(६) को उल्लेख गरी निर्णयको नक्कल दिन नमिल्ने भनी विपक्षीले पत्रद्वारा मलाई सूचित गरेका छन् । तर नि.से.नि.को १०.९.३ बमोजिम सजायँको आदेशको कागज निर्णयको नक्कल दिनुपर्ने कुरा प्रष्ट छ । उक्त नम्बर प्रस्तुत मुद्दामा लाग्ने हैन । नि.से.नि. बमोजिमको काम कारवाहीमा नि.से.नि. कै व्यवस्था लाग्ने हुँदा नक्कल नदिनु त्रुटिपूर्ण छ । नक्कल नपाएबाट पुनरावेदन गर्दा आरोप र सजायँको खण्डन गर्न सक्ने कुराबाट बञ्चित गरिएको छ । मलाई दिएको सेवाबाट हटाइएको पत्रमा अभियोगको उल्लेख छैन । यसबाट विपक्षीले बेकसूरमा पूर्वाग्रह पीडित भई मनोमानी रुपमा हटाएको प्रष्ट हुन आउँछ । नोकरीबाट हटाउने पुर्जीमा अभियोग उल्लेख नगरी पुनरावेदन निर्णय  पुर्जीमा अभियोग उल्लेख गरेको छ । यदि अभियोग थाहा दिन नपर्ने हो भने पुनरावेदनमा उल्लेख हुनु नपर्ने हो । यदि उल्लेख गर्नुपर्ने हो भने मलाई सफाईको मौका दिनुपर्ने हुन्छ । मैले दिएको पुनरावेदनमा सफाईको मौका नदिई पुनरावेदन अस्वीकार गरिएको छ । मेरो पुनरावेदनको निपटारा गर्दा नि.से.नि.को नियम १०.१४ को प्रक्रिया पूरा गरेको छैन । पुनरावेदन उपर निर्णय गर्दा आफ्नो पदको जिम्मेवारी अनुसार आचरण नगरेको भन्ने उल्लेख छ । तर कस्तो आचरण पूरा नगरेको हो उल्लेख गरेको छैन । विभिन्न सजायँको व्यवस्था हुँदा हुँदै नि.से.नि. को नियम १० १.५ नै लगाउनपर्ने कारण के रहेछ । नि.से. ऐनको दफा ६(१)(ख) मा सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुन्छ भन्ने लागेमा कारण खुलाई पर्चा खडा गरी अधिकार प्राप्त अधिकारीले बर्खास्त गर्न सक्ने व्यवस्था छ तर मलाई भन्न नहुने कुन चाहिं अव्यवहारिक कारण रहेछ र के कति कारणहरू निर्णय पर्चामा छन् सो पुनरावेदन निर्णयको सूचना पत्रमा उल्लेख छैन । विपक्षीले ऐन नियम र प्राकृतिक न्याय विपरीत न्यायिक मनको प्रयोग नगरी नोकरीबाट निवेदकलाई हटाउने गरेको निर्णय नि.से.नि.को नियम १०.६ र नि.से.नि.ऐनको ६.१(ख) को विरुद्ध छ । नि.से ऐनमा बर्खासी गर्ने सम्बन्धमा व्यवस्था गरेको हो तर म निवेदकलाई सेवाबाट हटाएको हुँदा नि.से.नि. को नियम १०.९, १०.११ समेतको प्रक्रिया पूरा गरिनु पर्दछ । पूरा नगरिएबाट पनि श्री ५ को सरकारको निर्णयहरू एवं पत्र बदरभागी छन् । अतः श्री ५ को सरकारको मिति २०४०।१२।२६ र २०४१।३।५ को निर्णय एवं सम्बन्धित पत्रहरू उत्प्रेषण लगायतको उपयुक्त आज्ञा, आदेश वा पुर्जी जारी गरी बदर गरिपाउँ भन्ने समेतको रिट निवेदन जिकिर ।

३. यसमा विपक्षीहरूबाट लिखितजवाफ मगाउने भन्ने समेतको यस अदालत सिंगलबेञ्चको मिति २०४१।४।१७ को आदेश ।

४. निवेदकलाई श्री ५ को सरकारले पर्चा खडा गरी नि.से.नि., २०२१ को नियम १०.६(५) को अभियोगमा ऐ.को नियम १०.१(५) बमोजिम भविष्यमा सरकारी नोकरीको निमित्त अयोग्य नठहरिने गरी नोकरीबाट हटाउने गरी गरेको निर्णय कानुन बमोजिम नै देखिन्छ । सो निर्णय उपरको निवेदकको पुनरावेदनमा श्री ५ को सरकारले नि.से.नि.को नियम १० १४(ग) अनुसार पुनरावेदन अस्वीकार गर्ने गरेको निर्णयमा त्रुटि नहुँदा रिट निवेदन खारेज हुन अनुरोध गर्दछु भन्ने समेतको मन्त्रिपरिषद् सचिवालयको लिखितजवाफ ।

५.    निवेदक भ्रष्ट आचरणको व्यक्ति भन्ने बुझिएकोले निजलाई लगाइएको अभियोगको सम्बन्धमा सफाईको मौका दिई रहन अव्यवहारिक देखिएकोले नि.से.नि.ऐनको दफा ६(१)(ख) बमोजिम पर्चा खडा गरी ऐ.को नियमको नियम १०.६(५) को आचरण नगरेको कसूरमा ऐ.नियमको नियम १०.१(५) बमोजिम हटाइएको हुँदा निवेदन जिकिर आधारहीन भएकाले रिट निवेदन खारेज हुनुपर्ने कुरा अनुरोध गर्दछु भन्ने समेतको सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको लिखितजवाफ ।

६. निर्णयार्थ डिभिजनबेञ्च समक्ष पेश हुँदा निजामती सेवा ऐन, २०१३ को दफा ६(१)(ख) बमोजिम पर्चा खडा गर्दा सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुन्छ, भन्ने कुराको कारण उल्लेख हुनुपर्ने देखिन्छ । रिट निवेदकलाई सेवाबाट हटाउँदा सरकारी सेवामा राखी रहन उचित नभएको अर्थात् सेवाबाट हटाउन पर्ने कारण उल्लेख भएको पाइन्छ । तर अभियोगको सम्बन्धमा सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुन्छ भन्ने कुराको कारण उल्लेख भएको पाइदैन । निवेदकलाई सेवाबाट हटाउँदा सफाईको सबूद दिन अव्यवहारिक हुन्छ भन्ने चित्तमा लागेको कुराको कारण आदेश दिन पाउने अधिकारीले निर्णय पर्चामा खुलाएको  नदेखिँदा श्री ५ को सरकार सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको मिति २०४०।१२।२६ को निर्णय तथा पुनरावेदन अस्वीकार गर्ने गरी मिति २०४१।३।५ मा श्री ५ को सरकारले गरेको निर्णय समेत उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर हुने ठहर्छ भन्ने माननीय न्यायाधीश श्री पृथ्वीबहादुर सिंहको राय ।

७. प्रस्तुत मुद्दाको पर्चा हेरेमा आफ्नो पदको जिम्मेवारी अनुसार आचरण नगरेको भ्रष्ट व्यक्तिलाई सरकारी सेवामा राखी रहन उचित नभएको र लगाइएको अभियोग सम्बन्धमा सफाईको मौका दिई रहनु अव्यवहारिक लागेमा भनी निर्णयमा पुगेको देखिन्छ । कारवाहीको उल्लेख गर्दा यस्तो यस्तो शब्द उल्लेख गरी यस्तो ढाँचामा लेख्‍नु पर्ने भन्ने कानुनी प्रावधान छैन । यस्तोमा आफ्नो पदको जिम्मेवारी अनुसार आचरण नगरेको भन्ने अधिकारीको चित्तमा लागेको कुरा अव्यवहारिकताको कारण हुन सक्दैन भन्न मिल्दैन । उपरोक्त बुँदा प्रमाणले रिट जारी गर्न मिलेन खारेज हुन्छ, भन्ने समेत माननीय न्यायाधीश श्री महेशरामभक्त माथेमाको राय भएको मिति २०४२।३।३१ को आदेश ।

८. निवेदकतर्फबाट रहनु भएका विद्वान वरिष्ठ अधिवक्ता श्री कृष्णप्रसाद पन्तले निवेदकलाई नोकरीबाट हटाउँदा के अभियोगमा हटाएको हो ? रिट निवेदकलाई दिएको पत्रबाट खुल्दैन । पुनरावेदन निर्णयमा मात्र नि.से.नि. १०.६(५) उल्लेख गरेको छ । रिट निवेदकलाई सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने कारण पर्चामा उल्लेख गरेको छैन । तसर्थ निवेदकलाई नोकरीबाट हटाएको निर्णय तथा पुनरावेदन निर्णय त्रुटिपूर्ण हुँदा बदरभागी छ, भन्ने समेत र प्रत्यर्थी तर्फबाट बहस गर्न उपस्थित हुनुभएका विद्वान सहन्यायाधिवक्ता श्री बलिरामकुमारले पर्चा खडा गरी रिट निवेदकलाई नोकरीबाट हटाएको हो । भ्रष्ट आचरण भन्ने समेत पर्चामा कारणहरू उल्लेख छ । तसर्थ रिट खारेज हुनु पर्दछ भन्ने समेत बहस गर्नुभयो ।

९. आज निर्णय सुनाउने तोकिएको प्रस्तुत मुद्दामा निर्णयतर्फ हेर्दा श्री ५ को सरकार सामान्य प्रशासन मन्त्रालय कर्मचारी प्रशासन शाखाबाट रिट निवेदकलाई दिइएको मिति २०४०।१।३ को पत्रमा श्री ५ को सरकारले २०४०।१२।२६ का निर्णय अनुसार तपाईलाई निजामती सेवा ऐन, २०१३ को दफा ६(१)(ख) बमोजिम पर्चा खडा गरी निजामती सेवा नियमावली, २०२१ को नियम १०.१(५) बमोजिम भविष्यमा सरकारी नोकरीको निमित्त अयोग्य नठहरिने गरी सरकारी सेवाबाट हटाएको छ, भन्ने र मिति २०४१।३।११ को पत्र निजामती सेवा नियमावली, २०२१ (संशोधन सहित) को नियम १०.६(५) बमोजिम आफ्नो पदको जिम्मेवारी अनुसार आचरण नगरेको कसूरमा तपाईलाई नोकरीबाट हटाएको जानकारी दिने पुनरावेदन अस्वीकार गर्ने श्री ५ को सरकारबाट मिति २०४१।३।५ मा निर्णय भएको हुँदा सूचना गरिएको छ, भन्ने उल्लेख भएको छ ।

१०.    रिट निवेदकलाई सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने कारण पर्चामा उल्लेख छैन । सफाइको मौका नै नदिई नोकरीबाट हटाएको निर्णय र पुनरावेदन अस्वीकार गर्ने गरेको निर्णय समेत कानुनी त्रुटिपूर्ण हुँदा उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर गरिपाउँ भन्नेसमेत रिट निवेदन जिकिर देखिन्छ ।

११. निजामती सेवा ऐन, २०१३ को दफा ६(१) मा कुनै निजामती कर्मचारीलाई निज उपर गरिने कारवाहीको सम्बन्धमा सफाईको सबूद दिने मनासिब माफिकको मौका नदिई बर्खासी गर्न वा दर्जा तलब घटाउन हुँदैन भन्ने र त्यसको प्रतिबन्धात्मक वाक्यांशमा तर देहायको अवस्थामा यो उपदफा लागू हुने छैनभन्दै देहाय (ख) मा यो ऐन अन्तर्गत बनेका नियमहरू अनुसार विभागीय सजायँको आदेश दिन पाउने अधिकारीको चित्तमा माथि लेखिएको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुन्छ भन्ने लागी त्यसका कारण खुलाई पर्चा  खडा गरेकोमा भन्ने लेखिएकोछ । यसबाट कुनै निजामती कर्मचारीलाई विभागीय सजायँको आदेश दिन पाउने अधिकारीको चित्तमा सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुुन्छ भन्ने लागेमा पर्चा खडा गर्न पाउने अधिकार दिएको देखिन्छ । तर त्यसरी सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने के कस्तो कारण परेको हो सो कारण भने पर्चामा खुलाउनु पर्ने हुन्छ ।

१२. रिट निवेदकलाई नोकरीबाट हटाइएको सहन्यायाधिवक्ताले बेञ्च समक्ष देखाएको श्री ५ को सरकारको मिति २०४०।१२।२६ को निर्णय हेर्दा भ्रष्ट आचरणको कानुन विपरीत जग्गा दर्ता गरी दिने व्यक्ति पद अनुसार आचरण नगर्ने पैसा खाई ऐलानी जग्गा दर्ता गरी दिने घुस्याहा र खराब व्यक्ति भन्ने बुझिएकोले सरकारी सेवामा राखी रहन उचित नभएको र निजलाई लगाएको अभियोगको सम्बन्धमा सफाईको मौका दिई रहन अव्यवहारिक हुने देखिएकोले ताराप्रसाद पाण्डे (मालपोत अधिकृत, मालपोत कार्यालय सुर्खेत) लाई निजामती सेवा ऐन, २०१३ को दफा ६(१)(ख) बमोजिम यसैलाई पर्चा मानि निजामती सेवा नियमावली, २०२१ को नियम १०.१(५) बमोजिम भविष्यमा सरकारी नोकरीको निमित्त अयोग्य नठहरिने गरी सरकारी सेवाबाट हटाउने भन्ने उल्लेख भएको देखिन्छ ।

१३. प्रस्तुत मुद्दामा रिट निवेदकलाई नोकरीबाट हटाएको भनेको उक्त निर्णय पर्चामा सफाईको मौका दिई रहन अव्यवहारिक हुने भन्नेसम्म उल्लेख भएको पाइन्छ । निजामती सेवा ऐन, २०१३ को दफा ६(१) को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश खण्ड (ख) ले उपरोक्त उल्लेख भए अनुसार विभागीय सजायँको आदेश दिन पाउने अधिकारीको चित्तमा सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुन्छ भन्ने लागी त्यसको कारण खुलाई पर्चा खडा गर्नुपर्ने बाध्यता गराएको देखिन्छ । तर रिट निवेदकलाई सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने के कस्तो कारण परेको हो सो कारण निर्णय पर्चामा उल्लेख भएको देखिँदैन । सो निर्णयमा केवल अभियोगसम्म उल्लेख भएको पाइन्छ । सो अभियोगलाई सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने कारण भन्न मिल्दैन त्यसरी ऐनले बाध्य गरे अनुसार सफाईको मौका दिँदा अव्यवहारिक हुने कुराको कारण नखुलाई खडा गरेको निर्णय पर्चाको आधारमा रिट निवेदकलाई निजामती सेवा नियमावली, २०२१ को नियम १०.१(५) बमोजिम भविष्यमा सरकारी नोकरीको निमित्त अयोग्य नठहरिने गरी नोकरीबाट हटाउने गरेको श्री ५ को सरकारको मिति २०४०।१२।२६ को निर्णय र पुनरावेदन अस्वीकृत गरेको श्री ५ को सरकारको मिति २०४१।३।७ को निर्णय समेत कानुनी त्रुटिपूर्ण देखिन आयो ।

१४. तसर्थ उपर्युक्त कारणहरूबाट श्री ५ को सरकारको मिति २०४०।१२।२६ तथा २०४१।३।५ को त्रुटिपूर्ण निर्णय उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर हुने ठहराएको माननीय न्यायाधीश श्री पृथ्वीबहादुर सिंहको राय मनासिब ठहर्छ । जानकारी निमित्त यो आदेशको प्रति लिन यो प्रत्यर्थी सचिवालय तथा मन्त्रालयमा पठाउन महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयमा पठाई फाइल नियम बमोजिम गरी बुझाइदिनू ।

 

उक्त रायमा हाम्रो सहमत छ ।

न्या. सुरेन्द्रप्रसाद सिंह

न्या.हरिहरलाल राजभण्डारी

 

इति सम्वत् २०४३ साल ज्येष्ठ २ गते रोज ६ शुभम्

 

 

भर्खरै प्रकाशित नजिरहरू

धेरै हेरिएका नजिरहरु