शब्दबाट फैसला खोज्‍नुहोस्

निर्णय नं. २६२० - उत्प्रेषणको आदेश जारी गरिपाउँ

भाग: २८ साल: २०४३ महिना: जेष्ठ अंक:

निर्णय नं. २६२०     ने.का.प. २०४३ अङ्क - २

फुलबेञ्च

सम्माननीय प्रधान न्यायाधीश श्री धनेन्द्रबहादुर सिंह

माननीय न्यायाधीश श्री जोगेन्द्रप्रसाद श्रीवास्तव

माननीय न्यायाधीश श्री महेशरामभक्त माथेमा

सम्वत् २०४१ सालको रिट फुलबेञ्च नम्बर ५५

आदेश भएको मिति : २०४३।२।१६।६ मा

 

निवेदक/प्रत्यर्थी : जिल्ला सप्तरी शम्भूनाथ गाउँ पञचायत वडा नं.८ बस्ने राजेन्द्र साहू तेली

विरुद्ध

विपक्षी/रिटनिवेदक : जिल्ला सप्तरी शम्भूनाथ गाउँ पञ्चायत वडा नं.२ बस्ने भनिएको कुलिखंग खत्वे मरी मु.स.गर्ने छोरा घुनरखंग खत्वे

 

विषय : उत्प्रेषणको आदेश जारी गरिपाउँ

 

(१)         जग्गाधनी नरहेकाका नामबाट प्रकाशित २ नं. अनुसूचीबाट निवेदक प्रत्यर्थीको जग्गामा मोही कायम गर्न मिल्ने देखिँदैन ।

(प्रकरण नं. १४)

(२)        आधारभूत प्रमाणको अभावमा माग गरिएको कित्ता मोहीको प्रमाणपत्र दिन नमिल्ने ।

(प्रकरण नं. १४)

 

भू.सु.का.तर्फबाट : विद्वान सहन्यायाधिवक्ता श्री प्रेमबहादुर विष्ट

 

आदेश

प्र.न्या.धनेन्द्रबहादुर सिंह : सर्वोच्च अदालत डिभिजनबेञ्चको निर्णय आदेश उपर निवेदकको श्री ५ महाराजाधिराजका जुनाफमा बिन्ति पत्र पर्दा नेपालको संविधानको धारा ७२(ख) बमोजिम उक्त आदेश दोहर्‍याई दिनु भन्ने समेत बक्स भई आएको हुकुम प्रमांगी बमोजिम फुलबेञ्चको लगतमा दर्ता भई निर्णयार्थ पेश हुन आएको प्रस्तुत रिट निवेदनको संक्षिप्त विवरण निम्न बमोजिम छ :

२. विपक्षी नाबालख रहँदैका अवस्थामा निजको घरको मुली व्यक्ति निजको ठूलो बाबु बुद्धिलाल साहूलाई जग्गाधनी देखाई मैले मोही १ नं. लगत भराई २ नं. अनुसूची प्रकाशित भई ४ नं. जोताहा अस्थायी निस्सा पाएको ०१५० पन्ध्र कठ्ठा जग्गा हाल राजेन्द्र साहूको दर्ता कायम भएको ससुवा कंचन्द्रह गा.पं.वडा नं.२(क) कि.नं. १२८ को मोहियानीको स्थायी प्रमाणपत्र पाउँ भनी मेरो उजूर भू.सु.का.मा परी विपक्षीलाई झिकाई बुझ्दा बुद्धीलालसँग २०१६ सालमा अंशबण्डा भइसकेको । बुद्धिलालका नाममा मोही लगतको शर्तमा हलो जोत्ने भएकोले वादी मोही हुन सक्ने होइन भनी विपक्षीले प्रतिवाद गरेको ।

३. भूमिसुधार अधिकारीले प्रकाशित २ नं. १ नं. लगतबाट हरूवाईको बुद्धिलालको जग्गा कमाएको १ नं. लगतमा देखिएको भन्दै आधारभूत प्रमाणको अभावमा माग गरिएको कित्ताको प्रमाणपत्र दिन नमिल्ने वादी दावी खारेज हुने ठहर्छ भनी मिति २०३९।९।२६ मा निर्णय पर्चा गर्नुभएको छ ।

४. सो निर्णय कानुन प्रतिकूल तथा प्रत्यक्षतः त्रुटिपूर्ण भई बदरभागी छ । किन भने मोहियानी हकको स्थायी प्रमाणपत्र दिने आधारभूत पूर्वावस्था नियम ९(१) मा स्पष्ट रुपमा वर्णित छ यस अनुसार नियम ३(२) ले मोही लगत भरी नियम ६ ले २ नं. अनुसूची प्रकाशित भई नियम ९(२) बमोजिम ४ नं. जोताहा अस्थायी निस्सा पाएँ । सो उपर कसैको उजूर परेको छैन भने सोही प्रकाशित २ नं. अनुसूची बमोजिम मोहियानीको स्थायी प्रमाणपत्र दिनुपर्ने बाध्यात्मक प्रावधान छ । मेरो अकाट्य प्रमाणलाई नकरा मानी भएको निर्णय उपर्युक्त नियम ३, , , ९ (२) (३) (१) को समेत प्रत्यक्षतः प्रतिकूल भई बदरभागी छ । सो कार्यालयको निर्णयमा १ नं. लगत र २ नं. अनुसूचीमा बुद्धिलालको जग्गा हरूवाईमा कमाएको भन्ने विनिश्चित गरिएको छ, जुन सरासर गलत छ । मेरो मोही लगतमा हरूवाई शर्तमा जग्गा कमाएको भन्ने नभई वटिया शर्तमा कमाएको भन्ने छ । मेरो ४ नं. जोताहा अस्थायी निस्सा हराए  पछि मिति २०३६।५।५ मा उक्त कार्यालयबाटै मेरा नामको २ नं. अनुसूचीको नक्कल लिंदा हरूवाई शर्त नभनी बटैया शर्त नै भनी उपलब्ध गराइएको छ । प्रकाशित २ नं. अनुसूचीमा पनि वटैया नै उल्लेख छ । मेरो मोहियानीको अकाट्य लिखित प्रमाण कायम हुँदा हुँदै प्रमाण ऐनको दफा ३५ र ३७ वर्खिलाप मौखिक प्रमाण सरजमीन बुझी भएको निर्णयमा प्रमाण ऐनको दफा ३ र ५४ को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश समेतको त्रुटि छ । विपक्षीको बयान अनुसार मिति २०३९।४।१० मा निजको उमेर २७ वर्षको छ २०२२ सालमा भू.सु. लागू भएको अवस्थामा मैले मोहीको लगत भराउँदा विपक्षीको उमेर १० वर्ष र ०१६ सालमा ४ वर्षको हुन्छ । त्यस्तो नाबालकको नाममा जग्गा रहेको वा अंश पाइसकेको कुरा मोहीले थाहा पाउने कुरा होइन । विपक्षीको ठूलो बाबु बुद्धिलाल परिवारको कार्यकर्ता भएकोले निजकै नाममा मोहीले मोही लगत भराउनु स्वभाविक छ । त्यसरी मोही लगत भराई वर्षौ देखि मोहीमा जग्गा कमाई आएकोमा हालमात्र विपक्षीले विवाद खडा गर्दैमा मोही हकबाट बञ्चित गर्ने निर्णय गर्नु भूमिसुधार योजनाको उद्देश्य प्रतिकूल छ । विपक्षी कार्यालयको मिति २०३९।९।२६ को निर्णयबाट मेरो कानुनी हकको अतिरिक्त संविधानको धारा १०(१) ११(२)(ङ) र १५ द्वारा प्रदत्त हकमा समेत आघात परेकोले संविधानको धारा १६।१७ अन्तर्गत निवेदन गर्न आएको छु । अतः उत्प्रेषण लगायतको जो चाहिने आदेश जारी गरी विपक्षी कार्यालयको उक्त मितिको निर्णय बदर गरी परमादेश समेत जारी गरिपाउँ भन्ने समेत व्यहोराको रिट निवेदन ।

५.    विपक्षीहरूबाट १५ दिनभित्र लिखितजवाफ मगाई आएपछि पेश गर्नु भन्ने समेत सर्वोच्च अदालत सिंगलबेञ्चको मिति २०३९।१२।९ को आदेश ।

६. विपक्षीले उल्लेख गर्नुभएको जोताहा अस्थायी निस्सा मोहियानी हकको निर्विवाद प्रमाण होइन । यो जोताहा अस्थायीको प्रमाणितता संदिग्ध नै छ । साथै दाखिल भएको जोताहा अस्थायी निस्सामा उल्लेख गरिएको जग्गाधनी म होइन र प्रस्तुत जग्गाको भू.सु.ऐन लागू हुँदाका अवस्था देखि नै म जग्गाधनी रही भोगचलन गरी आएको छु । जग्गा जोती सालसालै बाली बुझाई रसीद भर्पाई लिने व्यक्तिले जग्गाको कित्ता नम्बर र जग्गा धनीको उल्लेखै नगरी बाली बुझाएको भन्न मिल्दैन र सो बमोजिम गरेको भए उक्त जग्गाको जग्गाधनी म हुँ भन्ने कुरा निजले थाहा पाउन नसक्ने कुरै थिएन । निजले जग्गा पनि नजोतेको र बाली पनि नबुझाएको हुनाले नै उक्त जग्गाको जग्गाधनी निजलाई थाहा नभएको हो । अतः निज मोही नै नभएको मेरो जग्गामा मोहीको दावी गरेको हुँदा प्रस्तुत रिट निवेदन खारेज गरिपाउँ भन्ने समेत व्यहोराको विपक्षी राजेन्द्रप्रसाद शाह तेलीको लिखितजवाफ ।

७. यसमा १ नं.लगत बुद्धिलालको नामबाट भरेको देखिएको र सो लगतको कमाएको शर्तमा हरूवाई भन्ने समेत देखियो । सम्बन्धित जग्गामा गई सरजमीन गर्दा समेत हरूवाई शर्तमा जग्गा जोतेको भन्ने बकपत्र भई आएको देखिँदा र अरु जग्गाको मोही प्रमाणपत्र पाइसकेको भन्ने वादी छलफलबाट प्रष्ट हुन आएकोले माग गरिएका कित्ताको प्रमाणपत्र आधारभूत प्रमाणको अभावमा दिन मिल्ने नदेखिँदा सोही बमोजिमको निर्णय दिइएको हो । सो निर्णयबाट निवेदकको कुनै हक हनन् नभएको र कानुनसंगत निर्णय भएको हुँदा प्रस्तुत रिट निवेदन खारेज हुनुपर्ने भन्ने समेत व्यहोराको भूमिसुधार कार्यालय सप्तरीको मिति २०४०।१।११ को लिखितजवाफ ।

८. विवादीत जग्गाको २ नं. अनुसूची लगत प्रकाशित भएको र त्यसमा १५ कठ्ठा जग्गाको जग्गाधनी बुद्धिलाल शाह तेली भएको व्यहोरा निवेदकले निवेदन साथ संलग्न गरेको २ नं.अनुसूचीको प्रतिलिपिबाट देखिन्छ । सो अनुसूचीमा उल्लिखित १५ कठ्ठा जग्गाको  जग्गाधनी बुद्धिलाल नभई अरु नै कोही भए अनुसूची प्रकाशित भएपछि सो सम्बन्धमा उजूरी गर्नुपर्ने उजूरी परेको समेत देखिँदैन । यस्तो स्थितिमा सो कुराको विचार नगरी भएको भू.सु.का.सप्तरीको मिति ०३९।९।२६ को निर्णय कानुनी त्रुटिपूर्ण हुँदा उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर हुने ठहर्छ । कानुन बमोजिम पुनः निर्णय गर्नु भनी उक्त कार्यालयका नाममा परमादेशको आदेश समेत जारी हुने ठहर्छ भन्ने समेत सर्वोच्च अदालत डिभिजनबेञ्चको मिति २०१४।३।१८।१ को आदेश ।

९. यस अदालतको डिभिजनबेञ्चबाट मिति २०४१।३।१८ मा भएको आदेशमा भूमिसम्बन्धी नियम, २०२१ को नियम ३ र सोसँग सम्बन्धित अनुसूची २ र सर्वोच्च अदालतबाट प्रतिपादित नजीरहरूसँग परस्पर बाझिन गई त्रुटिपूर्ण देखिनाले उक्त निर्णय नेपालको संविधानको धारा ७२(ख) बमोजिम दोहर्‍याउन आदेश बक्सन श्री ५ महाराजाधिराज सरकारका हजूरमा न्यायिक समितिले सिफारिश चढाएकोमा नेपालको संविधानको धारा ७२(ख) बमोजिम दोहर्‍याइ दिनु भन्ने हुकुम बक्स भई आएको ।

१०.    निवेदक प्रत्यर्थी राजेन्द्र साहू तेलीको वारिश मुकुन्दप्रसाद सापकोटा र विपक्षी रिट निवेदक कुलीखंग खत्वे मरी मु.सु. गर्ने घुरनखंग खत्वेलाई २०४३।२।१३ गतेको पेशी तारिख तोकी पेश हुन आएकोमा भू.सु.कार्यालय तर्फबाट बहस गर्न उपस्थित विद्वान सहन्यायाधिवक्ता श्री प्रेमबहादुर विष्टले रिट निवेदकले बुद्धिलाललाई जग्गाधनी देखाई लगत भरेको छ । तर निज बुद्धिलाल साहू र निवेदक प्रत्यर्थी राजेन्द्र साहू २०१६ सालमा अंशबण्डा भइसकेको देखिन्छ । तसर्थ विवादको जग्गाको रिट निवेदक मोही नदेखिँदा मोहीको प्रमाणपत्र पाउँ भन्ने वादी खारेज गर्ने गरेको भू.सु.का.को निर्णयलाई त्रुटि भन्न मिल्दैन रिट जारी गर्ने गरेको डिभिजनबेञ्चको निर्णय मिलेको छैन, भन्ने समेत बहस गर्नुभयो ।

११. आज निर्णय सुनाउन तोकिएको प्रस्तुत मुद्दामा सर्वोच्च अदालत डिभिजनबेञ्चको निर्णय मिलेको छ, छैन सो कुराको निर्णय दिनुपर्ने हुन आएको छ ।

१२. यसमा निर्णयतर्फ हेर्दा विपक्षीको ठूलो बाबु बुद्धिलाल परिवारको कार्यकर्ता भएकोले निजकै नाममा मोहीले मोही लगत भराउनु स्वाभाविक छ । मोहीमा जग्गा कमाउँदै आएकोमा हाल मात्र विपक्षीले विवाद खडा गर्दैमा मोही हकबाट बञ्चित गर्नु भू.सु. योजनाको उद्देश्य प्रतिकूल छ । उत्प्रेषण लगायत आदेश जारी गरी विपक्षी कार्यालयको निर्णय बदर गरी परमादेश समेत जारी गरिपाउँ भन्ने रिट निवेदन जिकिर देखिन्छ ।

१३. सहन्यायाधिवक्ताले बेञ्च समक्ष देखाएको मिसिलबाट राजेन्द्र साहू तेली नाम दर्ताको कि.नं.१२८ को जग्गाको मोहीको प्रमाणपत्र पाउँ भनी दावी गरेको र उजूरी साथ पेश गरेको २ नं. अनुसूचीमा जग्गावालाको नाम बुद्धिलाल साहू तेली भन्ने जनिएको साथै प्रतिवादी राजेन्द्र साहूले बयान गर्दा बुद्धिलालसँग मेरो २०१६ सालमा अंशबण्डा भएकोले वादीले मोहीमा जग्गा जोतेको छैन भन्दै २०१६।११।१ को घरसारको २०१६।१२।३० मा रजिष्ट्रेशन पास भएको बुद्धिलाल साहू तेली र राजेन्द्र तेली समेत १९ जनाको बीच भएको अंशबण्डाको नक्कल पेश भएको पाइन्छ ।

१४. विपक्षी रिट निवेदकले भू.सु.लागू हुँदा राजेन्द्र साहूलाई जग्गाधनी देखाई १ नं. लगत भरेको र २ नं. अनुसूची प्रकाशित भएको छ, भन्न सकेको छैन । बुद्धिलाल साहू तेलीको नाममा १ नं. लगत भरेको २ नं. अनुसूची प्रकाशित भएको भन्ने छ । तर बुद्धिलाल साहु तेली र राजेन्द्र साहु तेली समेत भूमिसुधार लागू हुनु अगावै २०१६।१२।३० मा रजिष्ट्रेशन पास गरी अंशबण्डा गरी भिन्न भइसकेको र सो बण्डापत्रबाट विवादको जग्गाको निवेदक प्रत्यर्थी राजेन्द्र साहू तेली जग्गाधनी भन्ने कुरा देखिन्छ । भूमिसुधार लागू हुँदाका अवस्था जग्गाधनी  भइसकेका निज राजेन्द्र साहू तेलीलाई जग्गाधनी नदेखाई जग्गाधनी कायम नरहेका बुद्धिलाल साहूलाई जग्गाधनी देखाई २ नं. अनुसूची प्रकाशित भएकोमा निवेदक प्रत्यर्थी राजेन्द्र साहू तेलीले उजूर गरी बदर गराउन नसकेको भनी दोष लगाउन मिल्ने हुँदैन । त्यसरी जग्गाधनी नरहेका बुद्धिलाल साहूका नामबाट प्रकाशित २ नं. अनुसूचीबाट निवेदक प्रत्यर्थी राजेन्द्र साहू तेलीको जग्गामा मोही कायम गर्न मिल्ने देखिँदैन । तसर्थ आधारभूत प्रमाणको अभावमा माग गरिएको कित्ता मोहीको प्रमाणपत्र दिन नमिल्ने वादी दावी खारेज हुने ठहर्छ भनी प्रत्यर्थी भूमिसुधार कार्यालय सप्तरीले गरेको मिति २०३९।९।२६ को निर्णयलाई कानुनको त्रुटिपूर्ण भन्न सकिने अवस्था नहुँदा रिट निवेदकका माग अनुसारको आदेश जारी गर्न मिलेन प्रस्तुत रिट निवेदन खारेज हुने ठहर्छ ।

१५.   भू.सु.का.सप्तरीको मिति २०३९।९।२६ को निर्णय उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर हुने ठहर्छ । कानुन बमोजिम निर्णय गर्नु भनी परमादेश समेत जारी हुने ठहर्छ भनी स.अदालत डिभिजनबेञ्चबाट गरेको मिति २०४१।३।१८।१ को निर्णय मिलेको देखिएन । जानकारीको लागि यो आदेशको प्रतिलिपि प्रत्यर्थी कार्यालयमा पठाउन महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयमा पठाई फाइल नियम बमोजिम गरी बुझाइदिनू ।

 

उक्त रायमा हामीहरूको सहमत छ ।

न्या. जोगेन्द्रप्रसाद श्रीवास्तव

न्या.महेशरामभक्त माथेमा

 

इति सम्वत् २०४३ साल ज्येष्ठ १६ गते रोज ६ शुभम्

 

 

भर्खरै प्रकाशित नजिरहरू

धेरै हेरिएका नजिरहरु