शब्दबाट फैसला खोज्‍नुहोस्

निर्णय नं. ४९५८ - उत्प्रेषण

भाग: ३६ साल: २०५१ महिना: मंसिर अंक:

निर्णय नं. ४९५८        ने.का.प २०५१          अङ्क ८

 

संयुक्त इजलास

माननीय न्यायाधीश श्री सुरेन्द्र प्रसाद सिंह

माननीय न्यायाधीश पृथ्वी बहादुर सिंह

सम्वत २०५० सालको रि.नं.-२८४१

आदेश मितिः- २०५१।६।१८।३

 

विषयः- उत्प्रेषण ।

 

निवेदकः-भ.पु.जि. छालिङ गा.वि.स. वार्ड नं. ६ बस्ने वर्ष २५ को राजकुमार दुवाल ।

विरुद्ध

विपक्षीः- भूमिसुधार कार्यालय,भक्तपुर ।

भ.पु.जि. छालिङ गा.वि.स. वडा नं. ६ बस्ने मोहनमाया दुवाल ।

जि. भक्तपुर भ.पु.न.पा.वार्ड नं. ५ बस्ने इश्वरमान तपोल ।

 

§  रिट निवेदकको घरद्वार जि. भक्तपुर छालिङ गा.वि.स. वार्ड नं. ६ मा नभएको भनी भु.सु.का.बाट बेपत्ते तामेली म्याद उल्लेख भएको देखिन्छ। निवेदकको घरद्वार उक्त स्थानमा नै हो भन्ने कुरा जिल्ला प्रशासन कार्यालयको मिति ०४९।६।१३ को नाता प्रमाणित पत्रबाट देखिएको प्रत्यर्थी मोहनमाया तथा इश्वरमानको लिखित जवाफमा रिट निवेदकको घरद्वार उल्लेखित वतनमा छैन भन्ने सकेको पाइएन । यस्तो स्थितिमा उल्लेखित वतनमा रिट निवेदकको घरद्वार नभएको भन्ने जनिइ भएको तामेली म्यादलाई रीतपूर्वक तामेल भएको भन्न सक्ने अवस्था नदेखिने ।

(प्र.नं. ९)

§  बेरितसंग तामेल भएको म्यादको आधारमा अन्य व्यक्तिलाई मोही कायम गरेको निर्णय प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्त विपरित भएको देखिंदा भू.सु.का.को मिति ०५०।२।१३ जि त्रुटिपूर्ण निर्णय उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर हुने ।

(प्र.नं. ९)

निवेदकको तर्फबाटः-विद्वान अधिवक्ता श्री भैरव प्रसाद लम्साल

विपक्षी तर्फबाटः-X

अवलम्बित निजरः-X

आदेश

 

          न्या. सुरेन्द्र प्रसाद सिंहः- नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ को धारा २३।८८ अन्तर्गत पर्न आएको प्रस्तुत रिट निवेदनमाको संक्षिप्त तथ्य एंव निर्णय यस प्रकार छ ।

२.      साविक जग्गा धनी गणेशमान तपोल तथा चन्द्रमान तपोल भएको भ.पु.जि.छालिङ गा.वि.स. वार्ड नं.७ को कि.नं. ४५७ को ०-७-० र कि.नं.४५९ को १-३-० समेतको दर्तावाला मोही मेरो बाबु हाराचा दुवाल भएकोमा मेरो पिता ०४०-१-१०मा परलोक हुनु भएको र आमा ज्ञान कुमारी ०३९।३।३ मा परलोक  हुनु भएको । पिता माताको म एक मात्र हकवाला छोरा भएकोले उक्त दुवै जग्गा धनी परलोक भइ सकेको हुँदा हक खाने इश्वरमान तपोललाई  कुतवाली बुझाइ आएको छु । प्रत्यर्थी इश्वरमान र प्रत्यर्थी मोहन  माया दुवाल, आपसमा मिली मोहनमारा दुवालले मोही प्रमाण पत्र पाएका छन् भन्ने हल्ला सुनी भूमि सुधार कार्यालय भक्तपुरबाट ०५०।४।२८ मा नक्कल सारी हेर्दा निज मोही कायम भएको व्यहोरा जानकारी हुन आयो ।

३.      मेरो माता पिताको मृत्यु भइसकेपछि म भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा २६ (१) ले उपरोक्त जग्गाको मोही म हुँ । प्रत्यर्थी इश्वारमानले मलाई  जानकारी नदिई मोहनमाया दुवाललाई अवैध तवरले  बाली बुझेको भरपाई दिई भू.सु.का. भक्तपुरमा कार्वाही चलाई र सो कार्यालयबाट मलाई कुनै जानकारी समेत  नदिई ०५०-२-१३ मा मोहन मायालाई मोही कायम गर्दै मोही प्रमाण पत्र समेत प्रदान गरेबाट मेरो मोहीयानी हक अपहरण भएको र मलाई कुनै सूचना नदिई मेरो हक विरुद्ध निर्णय गरेबाट प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्त विपरित कार्य गरेको प्रष्ट हुन्छ । यसबाट मेरो संवैधानिक मौलिक तथा कानूनी हकमा आघात परेको र अन्य उपचारको बाटो समेत नहुँदा निवेदन गर्न आएको छु । तर्सथ प्रत्यर्थी भू.सु.का.को ०५०-२-१३ को मोहनमायालाई मोही कायम गरेको निर्णय तथा तत्सम्बन्धी सम्पूर्ण कार्वाही बदर गरी भूमि सम्बन्धी ऐन,२०२१ को दफा २६ (१) का कार्यविधि अपनाई निवेदकलाई मोही कायम गरी प्रमाण पत्र दिने भन्ने प्रत्यर्थीको नाममा परमादेश जारी गरिपाँउ भन्ने समेत व्यहोराको रिट निवेदन ।

४.      यसमा निवेदकको माग बमोजिम आदेश किन जारी हुन नपर्ने हो विपक्षीहरुबाट लिखित जवाफ मगाइ नियम बमोजिम पेश गर्नु भन्ने समेत यस अदालत एक न्यायाधीश इजलासबाट भएको मिति २०५०।८।६ को आदेश ।

५.      यस्मा रिट निवेदकको नाममा कानूनी प्रकृया अनुसार म्याद जारी गरिएकोमा रिट निवेदको घर नभएको तथा निजको सो वडा नबसी कुष्ट रोग लागेको,एउटा हात नभएको र स्थाइ ठेगाना पत्ता नलागेको व्यहिरा उल्लेख भइ न्यादमा गा.वि.स. को अध्यक्षको  रोहबरमा रीतपूर्वक टांस मुचुल्का भइ आएको । यस कार्यालयको मिति २०४९।१२।२२ को आदेश अनुसार परलोक हुने मोहीको हकदारको नाँउमा हक सावीको सूचना जारी गरिएकोमा पनि मयाद भित्र यसैको हक दावीको उजुरी पर्न नआएको र    ज.ध. बाट पनि मोहनमायाको मोहीयानी हक स्विकार गरेको समेतको आधारमा यस कार्यालयबाट ०५०।२।१३ मा गरिएको निर्णय कानून अनुरुप भएको हुँदा रटि निवेदन खारेज गरिपाँउ भन्ने समेत भूमि सुधार कार्यालय भक्तपुरको लिखित जवाफ ।

६.      दर्तावाला मोही हाराचाको मृत्यु पछि निजको छोरा रिट निवेदक कुष्ठ रोग लागि एउटा हात समेत नभएको कारण जग्गा  जोत्न नसकी निज कुष्ट रोगी  खानामा गई बसी जग्गा जोत्न छाडेको कारण म मोहनमायालाई जग्गा धनीले  पत्याई मोहीयानी कबुलियत र बाली बुझेको भरइपाई समेतको आधारमा म मोहनमायाको नाममा मोहीयानी कायम भएको भू.सु.का.को  निर्णय कानून अनुरुप छ । रिट निवेदकले ०४० साल देखि खेत नजोतेकोबाट भूमि सम्बन्धी ऐम,२०२१ को दफा २५ (४) अनुसार निजको मोही हक समाप्त हुन्छ  म मोहनमायाले साबिक मोहीको नाम कट्टा गरि मेरो नाँउमा मोही कायम गरिपाँउ भनी निवेदन दिएपछि निजको नाममा म्याद जारी भइ अ.वं.११० नं. को रीत पुर्‍याइ म्याद तामेल भएको छ । सूचना दिइएन भन्ने निबेदन जिकिर झुठ्ठा हो । भू.सु.का. को निर्णय उपर चित्त नबुझे न्याय प्रशासन ऐन अन्तर्गत पुनरावेदन अदालत गर्न पाउने उपचारको बाटो हुंदा हुंदै असाधारण अधिकार क्षेत्र अन्तर्गत रिट निवेदन दिनु कानून संगत हुंदैन । तसर्थ भू.सु.का.को निर्णय कानून विपरित  नहुँदा रिट निवेदन खारज गरिपाऊं भन्ने समेत विपक्षी मोहनमाया दुवाल र इश्वरमान तपोलको संयुक्त लिखित जवाफ।

७.      नियम बमोजिम दैनिक पेशी सूचीमा चढी पेश हुन आएको प्रस्तुत रिट निवेदनमा निवेदकको तर्फबाट रहेनु भएका विद्वान अधिवक्ता श्री भैरव प्रसाद लम्सालले निवेदकको पिता विवादित जग्गाको दर्तावाला मोही भएको पिता माता देवैको परलोक पछि निज एक मात्र हकवाला भएबाट भूमि सम्बन्धी ऐन बमोजिम निजलाई मोही हक प्राप्त हुन आंउछ । रटि निवेदकको मोही हकमा असर पर्ने गरी भू.सु.का. बाट निर्णय गर्दा निवेदकमाई सूचना तथा प्रतिवाद गर्ने अवसर दिनु पर्नेमा म्याद जारी गरी रिट निवेदकको घर द्वार नै उल्लेखित ठाँउमा नभएको भनी  बेपत्ता गरी तामेल गराइएको छ । रिट निवेदकको घरद्वार हुँदा हुँदै बेपत्ता तामेल गर्ने कानून बिपरित भएको हुँदा त्यसलाई प्रतिवादको मौका अथवा सूचना दिएको भन्नु कानूनसंगत हुंदैन । एकाको मोही हकको जग्गालाई अर्को मोही खडा गरी जग्गा धनीको मिलोमतोबाट तयार गरेको कबुलियत तथा बाली बुझेका भरपाइको आधारमा मोही कायम गर्न गराउनु कानून बिपरति हुन्छ । तसर्थ भू.सु.का भक्तपुरको मिति ०५०-२-१३ को निर्णय तथा सम्बन्धी सम्पूर्ण  कार्य बदर  गरी निवेदकलाई मोही कायम गर्नु भन्ने परमादेश समेत जारी हुनु पर्दछ भनी बहस प्रस्तुत गर्नु भयो ।

८.      प्रस्तुत विषयमा निवेदकको माग बमोजिमको आदेश जारी हुनु पर्ने हो होइन सो कुराको निर्णय दिनु पर्ने हुन आयो ।

९.      मेरो बाबु दर्तावाला मोही भएको निज र माता समेत परलोक भएपछि म एक मात्र हकवाला मोही  भएकोमा मलाई  सूचना जानकारी नदिई प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्त विपरित  साबिक मोहीको उक्त लगत कट्टा गरी विपक्षी मोहनमायालाई मोही कायम गरेको भू.सु.का.को निर्णय बदर गरी मलाई मोही  कायम गरी पाँउ भन्ने मुख्य नुवेदन जिकिर भएको पाइन्छ ।यसमा रिट निवेदकको घरद्वार जि. भक्तपुर छालिङ गा.वि.स. वार्ड नं. ६ मा नभएको भनी भु.सु.का.बाट बेपत्ते तामेली म्याद उल्लेख भएको देखिन्छ। निवेदकको घरद्वार उक्त स्थानमा नै हो भन्ने कुरा जिल्ला प्रशासन कार्यालयको मिति ०४९।६।१३ को नाता प्रमाणित पत्रबाट देखिएको प्रत्यर्थी मोहनमाया तथा इश्वरमानको लिखित जवाफमा रिट निवेदकको घरद्वार उल्लेखित वतनमा छैन भन्ने सकेको पाइएन । यस्तो स्थितिमा उल्लेखित वतनमा रिट निवेदकको घरद्वार नभएको भन्ने जनिइ भएको तामेली म्यादलाई रीतपूर्वक तामेल भएको भन्न सक्ने अवस्था देखिंदैन। तसर्थ बेरितसंग तमेल भएको म्यादको आधारमा अन्य व्यक्तिलाई मोही कायम गरेको निर्णय प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्त विपरित भएको देखिंदा भू.सु.का.को मिति २०५०।२।१३ को त्रुटिपूर्ण निर्णय उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर गरि दिएको छ । पुनः कानून बमोजिम निर्णय गर्न भनी भूमि सुधार कार्यालयको नाममा परमादेश जारी हुने समेत ठहर्छ । सोको जानकारी महान्यायाधिवक्ताको कार्यालय मार्फत विपक्षी भू.सु.का.भक्तपुरलाई दिनु । फायल नियम बमोजिम बुझाई दिनु ।

         

उक्त रायमा म सहमत छु ।

 

न्या. पृथ्वी बहादुर सिंह


इति सम्वत २०५१ साल आस्विन १८ गते रोज शुभम्

 

भर्खरै प्रकाशित नजिरहरू

धेरै हेरिएका नजिरहरु